Zag dit in de AH to go. Is dit misleidend?

Nederland heeft de duurste brandstof vergeleken met directe buren. Het verschil zit momenteel bijna helemaal aan de Belgische kant: 45,7 cent per liter verschil op benzine, 20,4 cent op diesel. In Duitsland is het verschil momenteel 'maar' 7,7 en 6,8 cent.

Op 45 liter levert België dus €20,57 op benzine op. Dit is berekend op een raster van 2,5 km, met bijna 10.000 tankstations uit OpenStreetMap en de werkelijke rijafstand over de weg (dus niet hemelsbreed).

Reistijd en slijtage van de auto zijn hier niet in meegenomen, maar als je naast het tanken ook even een paar pakken shag, enkele kratjes bier of wat drogisterijartikelen koopt, loopt het voordeel voor zo'n tripje alleen maar op.

Beide rode kool met appel; A-merk €6.34 per kilo, huismerk €0.62 per kilo. Wit prijskaartje met rode cijfers bij Lidl betekend normale, niet afgeprijsde artikel prijzen. Voor een eerlijke vergelijking moet ik wel vermelden dat het A-merk minder inhoud heeft en een makkelijker te openen deksel en daarom verhoudingsgewijs meer verpakkingskosten heeft, maar of dit een 10 keer zo hoge kiloprijs rechtvaardigt...

Ik geef les op de middelbare school. Vandaag nam ik bij vijf van mijn klassen de eerste so van het jaar af. Zoals in elk lokaal hangt er in mijn lokaal een klok. Zo'n ronde met drie wijzers.

Een paar jaar geleden begon het. Een leerling stak zijn vinger omhoog. "Mevrouw, hoe lang nog?" Ik wees naar de klok. Misschien had deze jongeman, hij was immers nieuw in mijn lokaal, de klok nog niet eerder gezien. Misschien ging hij er vanuit dat die klok niet goed stond. Helaas, niets is minder waar. Hij kon niet klokkijken. Ik weet nog dat ik dacht "wat vreemd," waarna ik hem zei dat hij nog 10 minuten had.

Het was een incident. Dat moest wel. Het kon eigenlijk niet anders. Totdat langzamerhand steeds vaker zoiets voorkomt bij de eerste so's en vandaag kom ik dan toch tot de acceptatie die ik al vijf jaar tracht te onderdrukken: kinderen kunnen steeds minder vaak klokkijken.

En ja, beste lezer, ik bestrijd het. Ik probeer uit te leggen dat het belangrijk blijft bij het maken van toetsen en tentamens. Ik wijs erop dat er op het station geen digitale klok te vinden is en dat een telefoon pakken zonde van de tijd is. Ik houd vurige pleidooien voor zelfredzaamheid. Het heeft allemaal geen zin.

Waarom niet? Omdat de klok is verdwenen uit hun kinderwereld. De hedendaagse puber is het product van de studenten van 2000. De generatie die uit huis ging toen digitale klokken hartstikke in waren. De generatie die bij haar ouders wellicht een klok had maar zelf nooit de noodzaak voelde om er eentje aan te schaffen. Je hebt toch een vcr/radio/magnetron/telefoon/smart-tv (streept hetgeen van toepassing door).

Maar als de juf in groep 3/4/5/6 (het verschilt) dan de klok uitlegt, wordt die kennis daardoor nooit bijgehouden. De automobilist weet ook niet meer de officiële gebaren van de verkeersregelaar, deze zijn immers buiten gebruik gesteld, ondanks dat de automobilist die heeft geleerd bij het theorie-examen.

In tegenstelling tot de gebaren van de verkeersregelaar is klokkijken nog altijd een cruciale eigenschap voor de mens. Of het nou is op het station, op de klok van de kerk na een avondje stappen, tijdens het maken van een toets of tijdens het aftellen tot je eindelijk weg mag uit die ontzettend saaie les van mevrouw (mijn achternaam).

Daarom plaats ik deze oproep aan u, 's lands ouders, om alsjeblieft een klok te kopen. Wij kunnen het ze wel proberen aan te leren maar als ze thuis alleen maar nummertjes zien gescheiden door een dubbele punt heeft het allemaal weinig zin. Veel collega's zijn al gezwicht en projecteren een digitale klok tijdens de toets maar daarmee doen we onze kinderen mijns inziens tekort.

Gun onze kinderen deze vaardigheid. Koop een klok.

Na wat lurken besloten om deze open-data te delen. Nergens anders vindt je de actuele vraagprijs per gemeente zo nauwkeurig. Er zijn best verassende dingen te vinden.

Is Amsterdam nog wel de duurste gemeente?

Dit is in kaart gebracht op basis van het huidige makelaarsaanbod (120k huizen) in Nederland. Het aanbod komt direct bij de makelaars vandaan. Dus niet van de grote spelers. De vraagprijs per woonoppervlakte is opensource per gemeente te bekijken op https://data.residentievinder.nl/prijs-per-m2/ .

Goedemorgen Reddit en hopelijk ook een aantal buschauffeurs, Ik ben een matig gefrustreerde rijschoolhouder die zojuist een ongeluk heeft gehad en dus nu voorlopig thuis zit.

Voordat mensen zich zorgen gaan maken. Mijn leerling is ontzettend geschrokken maar is door de ambulance gezond verklaart ze heeft alleen wel veel pijn aan haar nek van de klap. Ik zelf ben er met wat spierpijn nog best okay vanaf gekomen. Het vervelendste van het hele verhaal is dat ze na toch wel een flink aantal lessen eindelijk volgende week haar examen zou hebben maar ze nu niet meer durft te rijden. Maar goed dat is een probleem waar zij en ik onderling hopelijk nog wel uitkomen.

En nu de reden van deze post. Ik heb een vriendelijk doch vrij dringend verzoek om als buschauffeur iets langer de tijd te nemen voor u het knipperlicht naar links aanzet om weg te rijden bij een bushalte binnen de bebouwde kom. Ik merk steeds vaker dat er te weinig rekening word gehouden met naderend verkeer wat voorrang moet gaan verlenen. Iedereen weet dat op het moment dat het knipperlicht aan gaat u voorrang heeft en iedereen weet ook dat dit nog wel eens verzuimd word door het overige verkeer.
Mijn probleem zit het in de timing. In de afgelopen 2-3 jaar merk ik dat ik steeds vaker moet ingrijpen door buschauffeurs die echt op het allerlaatste moment nog het knipperlicht aanzetten en gelijk beginnen te rijden.
Dit kan tot 2 vervelende situaties zorgen;

1. Mijn leerling ziet het te laat, bevriest uit paniek en doet niks (en blijft dus op goede hoop doorrijden). Wat ongetwijfeld enige irritatie bij zowel u als mij op wekt. Deze is nog wel op te lossen door een ingreep mitsdien ik genoeg ruimte achter mij heb voor een noodstop.

2. Mijn leerling schiet in paniek en maakt zonder te kijken een noodstop. Bij deze is het onmogelijk om als instructeur in te grijpen. Zolang de leerling de voet op de rem heeft is er niks wat je kunt doen. Deze is mij vandaag dus overkomen tijdens de slechte weersomstandigheden. Helaas zat er deze keer ook een auto op zomerbanden achter mij die met een aardige vaart achterin is geklapt. Nu is mijn auto natuurlijk wel te vervangen maar ik heb in de komende 2 weken meerdere examens en die leerlingen zijn hier nu de dupe van.

Dit had voorkomen kunnen worden door simpel weg een seconde of 2 eerder het knipperlicht aan te zetten. Ik als rijinstructeur zit natuurlijk met alle focus en concentratie te wachten op dat knipperlicht maar er worden soms echt hele vervelende situaties gecreëerd door het gewoon simpelweg veel te laat aan te geven.

Ik ben me er van bewust dat het niet uw verantwoordelijkheid is om een geschikt moment te vinden om weg te rijden. U heeft immers de voorrang bij het wegrijden. Ik ben me ook bewust dat buschauffeur een zwaar beroep is en dat er wel eens fouten worden gemaakt. Het enigste wat ik vraag is zeker met deze slechte omstandigheden buiten: kijk alstublieft een keer extra in de spiegel voor u het knipperlicht aanzet en maak een inschatting of dit tot een gevaarlijke situatie kan leiden.

Met vriendelijke groet,

De ondertussen iets verder afgekoelde rijschoolhouder.

17 euro voor een chocoladeletter is toch zeker 14 euro teveel?

Begroting - Het kabinet wil 6,5 miljard euro bezuinigen op de sociale zekerheid. De bonden zijn daarop tegen. Daarom voeren ze in de aanloop naar Prinsjesdag acties door heel het land, in verschillende sectoren.

Werknemers van Heineken, van ProRail, in de bouw en ziekenhuizen. Sinds begin deze maand staken ze op verschillende momenten tot 14 september tegen de plannen van het kabinet om 6,5 miljard euro te bezuinigen op de sociale zekerheid. De bonden willen deze bezuinigingen van tafel. Al maanden willen ze niet met het kabinet praten. Eerst moet er een streep door de plannen. Deze woensdag gaat daarom het openbaar vervoer in het hele land plat en dinsdag vindt een landelijke actiedag plaats bij het Malieveld in Den Haag.

De acties vinden plaats in de aanloop naar Prinsjesdag, volgende week dinsdag, als het kabinet de begroting voor het komende jaar indient. Vorige week rees heel even de vraag of de geplande acties nog wel door zouden gaan, toen het kabinet de bonden een handreiking leek te doen. Sommige bezuiningsmaatregelen werden geschrapt, andere uitgesteld.

Maar de stakingen gaan door. „We zien dat het kabinet beweegt en dat laat zien dat actievoeren zin heeft”, zei FNV-voorzitter Hans Spekman vorige week. CNV-voorzitter Hans van den Heuvel: „Een jaartje uitstel verandert niets aan het principe dat ons sociale stelsel niet uitgehold mag worden.” Vier vragen over de stakingen.

1 Wat voor acties komen er?

De staking die waarschijnlijk het meest gevoeld zal worden, is die van het landelijke openbaar vervoer op woensdag 9 september. Het hele openbaar vervoer in Nederland staat dan 24 uur stil. Er rijden geen treinen, bussen, metro’s of trams. Veerponten op onder meer het Noordzeekanaal en het Amsterdamse IJ varen niet. Daarnaast zijn er acties in verschillende andere sectoren. Bij Heineken dus, maar ook in ziekenhuizen, bouw- en metaalbedrijven, in havens. Ook medewerkers van gemeenten, provincies, waterschappen en veiligheidsregio’s voeren actie.

2 Waarom staken de bonden?

De bonden vinden net als het kabinet dat verbeteringen nodig zijn in het huidige sociale stelsel. Er staan veel mensen aan kant die niet werken, maar die wel sneller aan het werk zouden kunnen. Maar verbeteren, zeggen de bonden, doe je in dit geval niet door te bezuinigen. Mensen korten op hun uitkering werkt volgens hen averechts. Een helpende hand helpt mensen beter om weer aan de slag te gaan, zegt FNV-vicevoorzitter Nine Kooiman. „Om de economie stabiel te houden, heb je een sociaal vangnet nodig. Dat vangnet moeten we uitbouwen en we moeten juist zorgen voor meer mogelijkheden om mensen van werk naar werk te begeleiden.”

3 Wat gebeurde er de afgelopen weken in de politiek omtrent de bezuinigingen?

Bij de begrotingsonderhandelingen van de afgelopen weken waren de bezuinigingen op de sociale zekerheid een van de belangrijkste discussiepunten. Een aantal oppositiepartijen mocht ook langskomen om hun voorwaarden voor steun aan de begroting toe te lichten en Pro-leider Jesse Klaver eiste in dat gesprek, zoals hij al maanden doet, dat de bezuinigingen van in totaal circa 6,5 miljard euro volledig van tafel zouden gaan. Binnen de coalitie van D66, VVD en CDA zou stevige discussie zijn geweest over de vraag in hoeverre Pro daarin tegemoet moet worden gekomen. Met Pro is het minderheidskabinet-Jetten verzekerd van voldoende steun in de Tweede Kamer en heeft het ook bijna een meerderheid in de Eerste Kamer.

Nadat de top van kabinet en coalitie vorige maandag op het laatste moment een begrotingsdeal hadden gesloten, lekte via RTL uit dat de bezuinigingen op de sociale zekerheid fors worden afgezwakt. Haagse bronnen bevestigden aan NRC dat de coalitie een streep zet door het plan om de maximale salarisgrondslag voor allerlei UWV-uitkeringen (het ‘maximumdagloon’) met 20 procent te verlagen. Door het schrappen van dit plan, dat 160.000 uitkeringsontvangers in de WW en WIA had kunnen raken, raakt het kabinet een besparing van ruim 800 miljoen euro structureel kwijt.

Twee andere bezuinigings- en hervormingsplannen voor de sociale zekerheid worden uitgesteld: het voorstel om de maximale duur van werkloosheidsuitkering WW te verlagen van twee jaar naar één jaar gaat nu pas in 2029 in. Het plan om de tegemoetkoming voor arbeidsongeschikten af te schaffen wordt een jaar uitgesteld. Eerder dit jaar beloofde minister van Sociale Zaken Hans Vijlbrief (D66) al om een verdere verhoging van de AOW-leeftijd niet door te zetten, wat een gat in de begroting geeft van 2,8 miljard structureel. Het is nog niet precies duidelijk hoe de coalitiepartijen hier financiële dekking voor hebben gevonden.

Met het uit- en afstel van een aantal maatregelen hoopt het kabinet na Prinsjesdag weer in gesprek te kunnen met de vakbonden en werkgevers om tot een sociaal akkoord te komen. Pro-leider Jesse Klaver zei „totaal niet onder de indruk” te zijn van de handreiking die de coalitie richting zijn partij doet. „Op zijn best zijn er dingen vooruitgeschoven, er blijven nog steeds miljardenbezuinigingen staan.” De verwachting is dat het kabinet na Prinsjesdag opnieuw met de oppositie om tafel gaat om over steun voor de begroting te spreken.

4 Wat zijn de praktische gevolgen van de acties?

Mogelijk is het woensdag drukker op de weg. Mensen die normaal gesproken gebruikmaken van het openbaar vervoer, nemen dan misschien de auto. Sommige mensen kunnen zich mogelijk amper verplaatsen. Instanties communiceren op hun websites over mogelijke alternatieven voor afspraken die die dag plaatsvinden. Het gerechtshof in Den Haag schrijft dat mensen die voor een zitting verhinderd raken om uitstel of een digitale deelname kunnen vragen.

De werkonderbrekingen bij bedrijven kunnen daarnaast tot financiële schade leiden. „Deze gevolgen zijn niet leuk”, zegt Kooiman. „Staken doe je niet voor de lol. We doen dit omdat we de sociale zekerheid willen redden. Het is pittig dat mensen last hebben van de stakingen. Maar wij doen het uiteindelijk voor iedereen. Want ziek worden of je baan verliezen, kan iedereen overkomen.”

Het was een bewogen jaar voor het antifascisme in Nederland. Terwijl ‘antifa’ een terreurlabel kreeg aangewreven, trad extreemrechts toe tot de mainstream. Hoe gaat de beweging daarmee om? En over wie hebben we het eigenlijk?

Het is rustig, nu nog wel. Aan de zijkant van het Stadhuisplein in Amersfoort kijken tientallen agenten toe hoe voor- en tegenstanders van een asielzoekerscentrum tegenover elkaar staan. Maar dan slaat de sfeer om. Vanuit een hoek van het plein nadert een plukje activisten. Een stuk of vijftien, allen in het zwart, gezichten bedekt, rood-zwarte vlaggen in de hand.

Zodra de azc-tegenstanders deze tegendemonstranten in het vizier krijgen, rennen ze er in drommen op af. ‘Laat je gezicht zien, lafaard!’, schreeuwt een vijftiger. Een vrouw roept: ‘Kankerlandverraders!’

Een dinsdagavond, eind september. Hier ontvouwt zich een tafereel dat tekenend is voor Nederland in 2025, een tafereel dat zich tientallen keren heeft afgespeeld dit jaar, overal in het land. Het is de polarisatie in de samenleving teruggebracht tot de proporties van een plein.

‘Fuck Antifa’ staat op de kleding van sommige azc-tegenstanders. Op de achterkant: ‘Good Night, Left Side’ en een plaatje van een man die wordt getrapt terwijl hij op de grond ligt. Dreigend gaan ze steeds dichter bij de activisten staan. Ze scanderen: ‘Ha-ha-ha! Antifa!’ Het lijkt alsof ze speciaal voor deze confrontatie zijn gekomen.

En de antifascisten? Die blijven stoïcijns in het aan hen toegewezen vak staan. Ze scanderen: ‘Toen niet, nu niet, nooit meer fascisme!’ Een jongen van 17, met een legerjasje vol anarchistische buttons, zegt: ‘Ik ben niet gekomen om te vechten, maar als ze aanvallen, dan sla ik terug.’ Hij heet Mark. ‘Liever geen achternaam, mijn moeder weet niet dat ik hier ben.’

De politie pakt de wapenstokken en vormt een linie tussen de groepen. Je voelt: er hoeft maar iets mis te gaan en er ontstaat een massale vechtpartij. Vanuit de groep die ‘Wij zijn Nederland!’ schreeuwt, vliegen er blikken bier richting de antifascisten. Daarna eieren. En dan: een rookbom. Er klinkt een knal en de politie begint op te rukken.

Brandende politieauto

Dat het op deze avond in Amersfoort uit de hand zou lopen, lag in de lijn der verwachting. Tien dagen eerder, op 20 september, vonden de Malieveldrellen plaats. Wat begon als anti-immigratieprotest eindigde met een brandende politieauto, stenen door de ruiten van het D66-kantoor en tienduizenden euro’s schade aan het Binnenhof.

De strijdlust was mede aangewakkerd door een oproep op de Facebookpagina Antifa Nederland: vanuit de antifascistische hoek zouden er tegendemonstranten komen. In zogeheten Defend-groepen en onder hooligans werden mensen opgetrommeld om de antifa-activisten weg te jagen. Met honderden tegelijk kwamen ze die zondag het Malieveld op gemarcheerd.

Maar ‘antifa’ was nergens te bekennen. Achteraf bleek de Facebookpagina nep en niet gelieerd aan een antifascistische organisatie. Antifascisten in Nederland gebruiken de term antifa zelf ook niet.

Vijandbeeld

Het vijandbeeld van antifa was twee dagen voor de rellen opgestookt door een motie van FvD die onverwacht een Kamermeerderheid kreeg. In navolging van de Verenigde Staten, waar Trump antifa na de moord op Charlie Kirk tot terroristische organisatie bestempelde, werd de regering opgeroepen dit ook in Nederland te doen.

Direct lieten terrorismekenners en juristen weten dat de motie onuitvoerbaar is. Antifa ís helemaal geen organisatie, laat staan dat er een concrete terroristische dreiging uitgaat van de beweging. Bovendien bepaalt in Nederland niet de regering of een organisatie terroristisch is, maar de rechter.

Het was al te laat: het beeld van ‘antifa-cellen’ die ‘politici bedreigen’ en ‘er niet voor terugdeinzen om geweld te gebruiken’, zoals het in de motie omschreven stond, was geschapen.

De ontwikkelingen roepen vragen op. Als antifa geen terroristische organisatie is, wat is het dan wel? Hoe veranderde de antifascistische beweging door de jaren heen? Welke tactieken hanteren de aanhangers? En hoe gaan zij om met dit vijandbeeld dat van hen wordt geschetst?

Extreemrechts

Wie de opkomst van het antifascistisch protest in Nederland wil schetsen, moet eerst de opkomst van extreemrechts in kaart brengen. In de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog bewogen mensen met nazi-sympathieën en een geloof in een raszuiver volk zich vooral ondergronds. Daar kwam vanaf het begin van de jaren zeventig verandering in.

Zo deed Joop Glimmerveen met de slogan ‘Den Haag moet blank en veilig blijven’ in 1974 mee aan de gemeenteraadsverkiezingen. Hij kreeg steun van de extreemrechtse Nederlandse Volks-Unie (NVU), die drie jaar eerder was opgericht.

‘Glimmerveen zei dat mensen last hadden van de Surinamers die destijds naar Nederland kwamen’, zegt Willem Wagenaar, die bij de Anne Frank Stichting onderzoek doet naar rechts-extremisme. ‘Niemand deed dit toen nog. Hij won er bijna een zetel mee.’

Weerstand kwam vooral uit de hoek van de Communistische Partij Nederland (CPN). Leden daarvan probeerden bijeenkomsten van de NVU te verstoren. ‘Glimmerveen ging de confrontatie met ze aan’, zegt Wagenaar. ‘Zo wist hij andere jongeren te mobiliseren, skinheads bijvoorbeeld, waardoor er voor het eerst ook gedonder op straat ontstond.’

Kraakbeweging

Aan het begin van de jaren tachtig mengden leden van de kraakbeweging zich in de strijd. Aanvankelijk hadden krakers zich vooral druk gemaakt over de woningnood, maar in deze periode – met soms harde confrontaties met de politie – kwamen er ook andere thema’s op de agenda, zoals de opkomst van racistische en fascistische bewegingen.

Groepen radicale antifascistische krakers richtten hun woede vooral op de Centrumpartij (CP), een afsplitsing van de NVU. Al in het oprichtingsjaar 1980 verstoorden actievoerders vergaderingen. Nadat partijleider Hans Janmaat in 1982 namens de CP in de Tweede Kamer was verkozen, werden de acties harder, schreef Jan de Vetten in 2016 in zijn promotieonderzoek naar de bestrijding van de CP en later de Centrumdemocraten (CD).

Zo gooiden krakers met bierflessen en verf bij de installatie van twee CP’ers in de gemeenteraad in Almere. In februari 1984 verstoorden gemaskerde antifascisten met ijzeren staven een cursusavond van de partij in Rotterdam. En drie maanden later trokken tweehonderd antifascisten naar een hotel in het Noord-Brabantse Boekel, waar de CP vergaderde. Ze gooiden de ruiten in en wierpen een traangasbom naar binnen.

In 1986 deden ze dit nog eens dunnetjes over bij een bijeenkomst van de CP en de daarvan afgescheiden CD. Een hotel in Kedichem ging door toedoen van de antifascisten in vlammen op. Wil Schuurman, de latere echtgenote van Janmaat, kwam daarbij ongelukkig ten val, waarna haar been geamputeerd moest worden.

Kedichem

Willem Wagenaar, 19 jaar oud destijds, was bij die actie in Kedichem aanwezig. Na afloop werd hij gearresteerd en als een van de weinigen berecht. Hij kreeg een gevangenisstraf van drie maanden. ‘Ik kijk heel erg negatief terug op dat deel van mijn verleden. Dat anti-rechtsstatelijke, het gedogen van geweld. Ik ben er niet trots op.’ Als onderzoeker kwam de ervaring hem later wel van pas. ‘Tijdens interviews met rechts-extremisten werkt het geruststellend als ik vertel dat ik zelf een vergelijkbaar proces van radicalisering en deradicalisering heb meegemaakt.’

Na Kedichem verstomde het protest, onder meer omdat extreemrechtse partijen bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1986 geen zetels haalden. Het antifascistische vuur laaide pas in de jaren negentig weer op, toen de CD begon te stijgen in de peilingen. ‘Ook waren er in Duitsland enkele extreemrechtse geweldsuitbarstingen, waarbij migranten waren omgekomen’, zegt Wagenaar. ‘Er werd gedacht dat zoiets ook in Nederland kon plaatsvinden.’

In die periode ontstond ook behoefte aan een zekere vorm van organisatie. Tot dan toe hadden lokale groepen vrij autonoom geopereerd: ze leefden van actie naar actie. Dat veranderde in 1992 met de oprichting van een samenwerkingsverband: Anti-Fascistische Aktie (AFA).

Het idee van deze organisatie, die geen bestuur en geen leden kende, was om rechts-extremisme te bestrijden met goed georganiseerde acties die niet uit de hand mochten lopen, aldus onderzoeker De Vetten, ‘want dan zouden de mensen afknappen op apolitiek machogedrag’. Dit betekende overigens niet dat AFA per se tegen geweld was: het was ‘soms noodzakelijk bij de verdediging tegen extreemrechts’.

Vaak gebeurt dat de laatste tijd niet. ‘Links-extremisten zetten doorgaans geen gewelddadige middelen in ter ondersteuning van hun acties’, schreef de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid onlangs in het jaarlijkse Dreigingsbeeld. De dienst concludeerde ook dat linkse activisten in omringende landen ‘sneller geneigd zijn om geweld te gebruiken dan hier’.

Het laatste in het oog springende incident stamt uit 2023. Toen werd Thierry Baudet in een Gronings café met een bierfles geslagen. De FvD-leider hield daar een hoofdwond aan over. Volgens een antifascistische actiegroep uit het Noorden hoorde de 15-jarige dader tot hun beweging.

Bewust versplinterd

‘Huh, wat?’ De antifascisten in Amersfoort kijken een beetje geërgerd als ze in het heetst van de strijd allerlei vragen krijgen voorgelegd. ‘Wat wij doen? Wat denk je?’, zegt een jonge vrouw, haar ‘actienaam’ is Les. ‘Wij komen hier om de fascisten te laten zien dat de straten niet van hen zijn.’

Over de organisatie van de beweging wil Les niets zeggen. ‘Ik weet niet hoe er wordt bepaald welke acties we doen. En als ik het wel zou weten, zou ik het je niet vertellen.’

Dat is een terugkerende formulering. Antifascisten vormen met opzet een vage, versplinterde beweging. ‘Ik ben geen lid van antifa’, zegt een jongen met roze haar die zichzelf ‘Wolfje’ noemt. ‘Dat kan namelijk niet.’

Ze willen allebei anoniem blijven, vooral om niet in het vizier te komen van rechts-extremisten óf de autoriteiten. Niemand geeft een volledige naam, sommigen willen niet eens dat hun stem wordt opgenomen. Hun filosofie daarentegen is helder. ‘Fascisme is als onkruid’, zegt Werner, een jongeman met een zwarte bivakmuts. ‘Je moet het voortdurend bestrijden, anders blijft het groeien.’

Wandelclub030

De meesten hier zijn afgekomen op een oproep van Wandelclub030, een antifascistische groep uit Utrecht die op Instagram ruim 2.300 volgers heeft. ‘Laten we duidelijk maken dat er in Amersfoort geen plek is voor racisme, haat en onverdraagzaamheid’, schreef de groep. Die oproep werd weer gedeeld door extreemrechtse Defend-accounts. Het is de bekende dynamiek van verhitting op sociale media: actie, reactie, en zo door.

‘Ik zit sinds kort in de punkscene’, zegt de 17-jarige Mark. ‘Ik lees veel over tolerantie en gelijkheid. Dan kom je vanzelf uit bij Wandelclub030.’

Om de antifa-motie, die ook gesteund werd door de VVD, moeten ze hier lachen: het is broddelwerk, vinden ze. Voor sommigen was het zelfs een reden om vanavond te komen. ‘Ik ben ook wel antifa, geloof ik’, zegt een oudere, keurige vrouw die met een groepje buurtbewoners op een kleine afstand van het tumult staat. ‘Zie ik eruit als een terrorist?’

‘De motie is voor gematigd rechts een dankbare afleiding van de werkelijke dreiging: vreemdelingenhaat en racistische drek’, zegt Werner. Er scheert een halve liter pils over hem heen. ‘Zag je dat? Het geweld komt nooit vanuit ons.’ Hij voegt zich bij de groep en roept de oorspronkelijke leus die in de jaren twintig in reactie op het regime van Mussolini is ontstaan: ‘Siamo tutti antifascisti!’ Wij zijn allemaal antifascisten.

Mokum tegen fascisme

Hoe staat het antifascisme ervoor in Nederland? In een Amsterdams café vertellen twee vrouwen over de acties van nu. Ze kennen elkaar van Mokum tegen fascisme, een Amsterdamse groep die demonstraties organiseert en alternatieve herdenkingen, bijvoorbeeld van de Februaristaking. Officiële woordvoerders zijn ze niet, benadrukken ze. Die bestaan niet.

De 39-jarige Sanne, kind van communisten, kon twintig jaar geleden als student geen huis in Amsterdam vinden. Ze besloot te gaan kraken, kwam in aanraking met activisten en besloot mee te doen met hun acties. ‘Zo rol je er een beetje in.’ Ook Sanne wil niet met haar achternaam in de krant.

Michelle, niet haar echte naam, is pas een paar jaar actief bij Mokum tegen fascisme. Ze is 68 jaar oud en doet mee om het tij te keren. ‘Ik wil niet dat mijn kleinkinderen straks in een fascistisch land leven.’

Mokum tegen fascisme (bijna drieduizend Instagramvolgers) ontstond in coronatijd, zegt Sanne. Bij de protesten tegen het overheidsbeleid, waar antifascisten het ook niet per se mee eens waren, zagen ze niet alleen types als Willem Engel opduiken, maar ook mensen van rechts-extremistische clubs als Voorpost, de NVU en de Geuzenbond.

‘Meestal gaan die gasten op een gegeven moment wel met elkaar op de vuist’, zegt Sanne. ‘Maar nu niet. Ze gingen juist steeds meer samenwerken, we zagen extreemrechts nieuwe mensen rekruteren.’

Weerwoord

Er moest een weerwoord komen. En zo ontstond het plan voor Mokum tegen fascisme, een brede tegenbeweging voor iedereen die zich zorgen maakt over oprukkende vreemdelingenhaat, met ‘niet alleen enge mensen in het zwart’, zo zegt Sanne lachend. Een beweging die de verschillende antifascistische groeperingen bij elkaar brengt.

Bij de oprichtingsbijeenkomst waren mensen aanwezig die ook betrokken zijn bij organisaties als Bij1 en Extinction Rebellion, en bij groepen radicale antifascisten. Andere linkse partijen als GroenLinks en PvdA waren wel uitgenodigd, maar kwamen niet. ‘Dat is een groot probleem’, zegt Sanne, die graag zou willen dat gematigd links hun strijd ook openlijk zou steunen. ‘Individuele leden van die partijen komen soms wel.’

De meningsverschillen binnen de antifascistische scene draaien vooral om de vraag ‘wat goed antifascisme is’, zegt ze. Plus: hoever mag je gaan? Zo hield een brede groep antifascisten onlangs in Houten een tegendemonstratie bij een azc-protest.

Sanne: ‘Ze stonden tegenover een stuk of honderd van die Defend-gasten, die met vuurwerk gooiden. Een van de antifascisten gooide dat vuurwerk toen terug, waarna hij van achteren een klap met een vlaggenstok kreeg. Iemand vond dat hij te agressief was tegenover de fascisten. Daar wringt het dus heel erg.’ Michelle: ‘Als je een breed protest wil, is het beter als dat soort dingen niet gebeuren.’

Breed protest

Zo’n breed protest was er onlangs wel. In oktober, toen rechts-extremisten hadden aangekondigd door Amsterdam te willen marcheren, kwamen zo’n zeventig man van verschillende groepen tijdens een actievergadering bijeen om plannen te maken voor een eigen actie. Er werd een grote noodzaak gevoeld om krachtig te reageren, op de terrorismemotie én het anti-immigratieprotest.

‘De radicale aanwezigen wilden de demonstratie blokken, anderen voelden daar weinig voor’, zegt Sanne. ‘Maar over één ding waren we het eens: we moesten op een zichtbare plek met zo veel mogelijk mensen samenkomen om ons uit te spreken en te laten zien dat we allemaal ‘antifa’ zijn.’

En zo ging het. Terwijl de rechts-extremisten met prinsenvlaggen door Amsterdam marcheerden, stonden honderden tegendemonstranten op het Jonas Daniël Meijerplein, waar ze onder meer door Sanne werden toegesproken. Er kwamen radicale actievoerders op af, maar ook ‘zestigers met windjacks en dertigers met coffees to go’, zoals de Volkskrant destijds schreef.

Een streep trekken

Een confrontatie tussen de groepen bleef uit. ‘Eigenlijk wilden we die wel’, zegt Sanne. ‘Niet om te vechten, maar om een streep te trekken. Zo van: jullie gaan niet door onze stad marcheren.’

Hoe kijken ze aan tegen het gebruik van geweld? ‘Er is een grens’, zegt Sanne. ‘Maar waar die precies ligt, weet ik niet. Het hangt er ook vanaf hoe intens het geweld van de andere kant is. Ik ben meermaals bedreigd vanuit extreemrechtse hoek: het gaat altijd over verkrachting en daarna over moord. Er zijn in het verleden vrienden van me thuis opgezocht. Als die in reactie daarop dan een mep uitdelen, snap ik dat helemaal.’ Michelle: ‘Zelfverdediging moet mogelijk zijn.’

Sanne: ‘Het organiseren en rekruteren van extreemrechts moet worden voorkomen, op welke manier dan ook. En daarbij mag je heel ver gaan. Zelf zou ik niet gauw mensen thuis opzoeken, omdat er soms ook kinderen in huis zijn. Maar ik ga anderen die dit wel doen niet veroordelen.’

Op het plein in Amersfoort loopt een azc-tegenstander, een man met een rossig baardje en een blauwe pet, naar het antifascistische vak. Hij probeert een AFA-vlag uit de handen van een activist te grijpen. Een andere antifascist, volledig in het zwart, schiet te hulp. Meerdere omstanders filmen de schermutseling.

‘Ja, ik ben wel gewend om in te grijpen’, zegt de man in het zwart achteraf. Hij wil zijn naam niet geven. Hij draagt een hoog opgeritst zwart windjack met hoodie en een bivakmuts. Ook hij herhaalt een hier vaak gehoord mantra: hij komt niet om te matten, maar als het moet, is hij weerbaar.

Bij veel antifascistische protesten duikt een ‘Black Bloc’ op, een groep in het zwart geklede activisten die net wat meer geharnast in de strijd staan dan anderen. Omdat het in het verleden weleens tot gewelddadige clashes is gekomen, wordt dit zwarte blok door rechts als bewijs aangevoerd dat ‘antifa’ uit terroristen bestaat.

De activist wijst erop dat de agressie vandaag van ‘de nazi’s’ komt. ‘Ze gooien eieren, blikken bier en vuurwerk, en komen de hele tijd uit hun vak naar ons toe’, zegt hij. ‘En de politie doet er niets aan.’

Beroepsnazi’s

Hij vertelt dat hij niet alleen is gekomen om te demonstreren en zo nodig zijn kameraden te beschermen, maar ook om een blik op de azc-tegenstanders te werpen. ‘Je ziet momenteel dat er een groepje beroepsnazi’s en types uit de hooliganwereld van azc-protest naar azc-protest trekt. Dit zijn echt geen bezorgde burgers uit de buurt.’

Hij wijst naar een man met lang blond haar en een ‘Fuck Antifa’-trui, die hij bij naam kent. Het is een bekende neonazi die geregeld wordt gezien met een SS-teken op zijn kleding. Rond 2018 was hij betrokken bij de actiegroep Stop Antifa Terreur, nu begeeft hij zich in Defend-groepen. ‘Het is voor ons heel belangrijk om precies te weten wie wie is in extreemrechtse kringen.’

Onderzoek is een belangrijk onderdeel van de antifascistische strijd. Al in de jaren tachtig hield het Fascisme Onderzoek Kollektief (FOK) zogeheten FOK-dossiers bij met de ontwikkelingen binnen extreemrechts. Ter linkerzijde zijn er meerdere van dit soort onderzoeksgroepen: zoals Buro Jansen & Janssen, dat onderzoek doet naar politie en inlichtingendiensten, en Kafka, dat eind jaren tachtig is ontstaan als afsplitsing van FOK.

‘We proberen de netwerken van extreemrechts in kaart te brengen’, zegt Remco, die een actieve rol heeft binnen Kafka en wegens zijn werk alleen met zijn actienaam in de krant wil. ‘We kijken bijvoorbeeld naar de verbanden tussen politieke partijen en extreemrechtse clubs. En we volgen nu de Defendgroepen, kijken mee in hun appgroepen. We zijn daarbij vooral geïnteresseerd in mensen die een leidende rol op zich nemen. Anderen laten we in principe met rust en noemen we niet bij naam. Het doel? Je kunt rechts-extremisten alleen tegengaan als je weet wie ze zijn en waar ze opduiken.’

In sommige gevallen leidt het ontmaskeren van rechts-extremisten tot doxing: het online delen van persoonsgegevens om iemand te intimideren, wat sinds 2024 strafbaar is. Zo onthulde Wandelclub030 begin november op Instagram wie figuren zijn binnen de Defend-beweging en in de extreemrechtse Nederlandse Nationalistische Beweging (NNB). Foto’s, volledige namen, adresgegevens en KvK-gegevens werden gedeeld.

Niet iedereen in de beweging was daar blij mee, zegt Remco. ‘Het is strafbaar, maar het is ook gewoon niet handig. Soms werkt het juist averechts.’

Marginale figuren

Vrijwilligers van Kafka doen osint-onderzoek (open source intelligence), beantwoorden vragen van de pers, fotograferen deelnemers aan extreemrechtse demonstraties en gaan naar rechtszaken tegen extreemrechtse verdachten. Slechts een klein deel van het onderzoek verschijnt op hun website, de rest is voor hun eigen archief. De organisatie ontvangt geen subsidie en kan alleen voortbestaan door donaties.

Vlak voor het interview heeft Remco een pro-formazitting bezocht bij de extra beveiligde rechtbank Rotterdam in de zaak tegen Thomas D. van de extreemrechtse jongerenclub Geuzenbond. Daar werd onder meer bekend dat de inlichtingendienst D. in de gaten hield en hem hoorde zeggen: ‘Als antifa voor mijn deur zou staan, dan steek ik ze neer.’

Jarenlang volgde Kafka vooral marginale, soms treurige figuren uit de nazihoek. Maar de afgelopen tijd ziet Remco dat er een normalisering is ingezet. ‘De sociale straf om extreemrechts te zijn is verdwenen, waardoor de gevolgen veel minder groot zijn als je wordt ontmaskerd. Mensen komen steeds openlijker voor hun denkbeelden uit.’

Heeft dat gevolgen voor hun werkwijze? ‘Vroeger moest je in de bosjes liggen om foto’s te maken. Nu kun je gewoon een livestream van een neonazi aanzetten en screenshots maken. Maar we moeten wel selectiever zijn. Heeft het zin om alle kandidaten van de PVV door te lichten op zoek naar een extreemrechts verleden? We kiezen nu vooral voor onderzoek dat niet door reguliere media wordt gedaan.’

Confrontatie

Op het plein in Amersfoort scanderen de voor- en tegenstanders urenlang leuzen naar elkaar. ‘Asielzoekers welkom, nazi’s niet!’, schreeuwen de antifascisten. ‘Azc, weg ermee!’, roept het kamp dat met prinsenvlaggen met VOC-wapen wappert. De politie blijft de hele tijd tussen de groepen in staan.

Iets na 8 uur vinden de antifascisten het mooi geweest. Een groot deel van hen verlaat het plein en loopt richting het station. Een groep azc-tegenstanders zet de achtervolging in. Agenten met wapenstok vormen een linie om ze tegen te houden. De politie houdt zes demonstranten aan, ogenschijnlijk allemaal azc-tegenstanders.

‘Het patroon is nu wel duidelijk, toch?’, zegt een antifascist. ‘Zelfs als we weglopen, zoeken ze nog de confrontatie met ons.’

https://archive.vn/h3Ob9

Onderzoek laat zien dat wanneer extreemrechtse personen en ideeën een podium krijgen in de media, deze sneller als ‘normaal’ worden gezien.

Zelfs kritische interviews kunnen bijdragen aan de zichtbaarheid en daarmee aan de legitimering van uiterst rechts.

Het is verleidelijk te denken dat extreemrechtse partijen ontmaskerd kunnen worden door hen simpelweg aan het woord te laten; en dat lezers, kijkers en luisteraars zelf wel inzien hoe extreem hun uitspraken zijn.

In de praktijk werkt dit echter niet zo. Juist deze aanpak kan ervoor zorgen dat uitspraken van extreemrechts overkomen als ‘gewoon een mening’, of als iets dat niet al te serieus genomen hoeft te worden.

Daarom is des te belangrijker dat journalisten hun rol als hoeder en waakhond van de democratie in deze tijd extra serieus nemen.

De acceptatie van homoseksualiteit en vrouwenrechten staan onder druk, vooral onder jongeren. Volgens sociaalwetenschapper Linda Duits regent het, maar de echte storm moet nog komen. ‘En wij maar denken dat jongeren de wereld willen verbeteren.’

Meer mannen kunnen zich voorstellen dat mannen soms hun vrouw slaan. Meer mensen vinden het een probleem als vrouwen meer verdienen dan hun man. In vier jaar tijd is het percentage jongens dat positief staat tegenover homoseksualiteit bijna gehalveerd van 40 naar 22 procent. De onderzoeken over toenemend conservatisme duikelden de afgelopen twee weken over elkaar heen. Ondertussen zakte Nederland op de wereldranglijst voor gelijkheid tussen mannen en vrouwen van plek 43 naar 46 en deed de Gelderse gemeente Oldebroek de regenboogvlag in de ban.

“Ik geef les aan Amerikaanse uitwisselingsstudenten,” zegt Linda Duits (49). “Die denken dat dit een progressief land is en een roze regenboogparadijs. Als ik ze een introductie in de Nederlandse politiek geef, zeg ik altijd: dit gaan jullie niet leuk vinden. We hebben van de tolerantie onze nationale identiteit gemaakt, een stok om de moslims mee te slaan, maar in wezen zijn we een diep verdeeld en uiterst conservatief land. Amsterdam is hooguit nog een vrijstaat in een verder uiterst rechtse omgeving. Hier kun je nog een beetje ademhalen, maar dat geeft wel een vertekend beeld.”

Duits is, zegt ze zelf, een tegendraadse, luidruchtige sociaalwetenschapper, geïnteresseerd in macht en maatschappij, gespecialiseerd in populaire cultuur, gender en seksualiteit. Ze heeft de onderzoeken met belangstelling gevolgd.

Wat dacht je toen je de cijfers zag?

“Dat het me nog meeviel. Het zijn kleine verschuivingen, behalve als het gaat om acceptatie van homoseksualiteit. Dat is echt een schokkende daling. We hebben een ruk naar rechts gemaakt. Het idee is altijd dat dat komt door oudere mensen, maar het interessante is dat uit deze onderzoeken blijkt dat het juist de jongeren zijn die conservatiever worden. En wij maar denken: zij willen de wereld verbeteren en niet de klok terugdraaien.”

Vind je dat alleen interessant?

“Ik vind het zorgwekkend. Progressieve vooruitgang is niet zomaar iets wat linkse mensen leuk vinden, het raakt aan mensenrechten, aan gelijkheid van mannen en vrouwen. Of aan het recht van lhbtq’ers om vrij te zijn van discriminatie en geweld. Dat zou geen links onderwerp moeten zijn, maar een zorg van iedereen. Als genderqueer raakt het mij als al die verworven rechten niet meer zo vanzelfsprekend zijn. Het idee was altijd: met de jaren wordt het beter. De mensen moeten er gewoon aan leren wennen. Die oude conservatieven gaan vanzelf dood en dan komt er een nieuwe generatie. Deze onderzoeken wijzen erop dat het niet zo werkt.”

Merk je dat ook in je dagelijkse leven?

“Ik ben vaak het middelpunt geweest van online haat. Toen Twitter kwam in 2009 stond ik te klappen voor de democratiserende waarde van sociale media. Dat is helemaal weg, het is niet meer te harden. In het echte leven hoor ik van mijn homovrienden, zeker als ze er wat meer queer of feminien uitzien, dat het geweld is toegenomen. Ik merk het als ik met een vrouw sta te zoenen. Altijd opmerkingen. Gaat ie lekker, mag ik meedoen? Ik ben bi, dus ik zoen ook met mannen, dat is mijn straight privilege. Dan krijg ik nooit wat naar mijn hoofd.”

Je hebt eerder geschreven dat je deze ontwikkeling zag aankomen.

“Ik begon me zorgen te maken toen in Amerika Trump herkozen werd en ook in Nederland het politieke klimaat verhardde. Ik voelde me moedeloos. Als sociaalwetenschapper weet ik hoe de backlash tegen het feminisme van de jaren zeventig eruitzag. Je kon erop wachten dat zoiets ook zou gebeuren met de lhbtq-emancipatie van de jaren negentig.”

Jongeren klagen dat de acceptatie van homoseksualiteit ze op allerlei mogelijke manieren door de strot wordt geduwd.

“Dat kennen we dus ook uit de geschiedenis van het feminisme. In het begin vond iedereen het leuk: ludieke acties van een stel knappe meiden. We schudden lekker de boel op in het ingeslapen, christelijke Nederland. Maar zodra mannen niet meer welkom waren, veranderde de toon: moet het op deze manier, moeten die vrouwen zo grof zijn, kan het niet wat liever? Dan komt het idee van gedram om de hoek kijken, met als gevolg dat feminisme in de jaren negentig een vies woord werd.”

“Eigenlijk bedoelen al die mensen die zeggen dat lhbtq-emancipatie ons door de strot wordt geduwd dat het nu wel een keer genoeg is. Ze hanteren precies dezelfde terminologie: moet het op deze manier, waarom zo grof? In Nederland is het moeilijk om hardop te zeggen dat je tégen homo’s bent, maar je kunt wel roepen dat het afgelopen moet zijn met het gedram. Met racisme ging het ook zo. Niemand is voor racisme, maar op een gegeven moment was het wel prima om te zeggen dat het afgelopen moet zijn met het gezeur.”

Er wordt vaak naar de islam gewezen als het gaat om afwijzing van emancipatie van vrouwen en lhbtq’s.

“Daar ligt ook wel een probleem, maar dat speelt over de hele linie bij religieuze groeperingen. Het is niet zo dat de christenen hiervan vrij zijn. Religie is een factor, gender is een factor in die zin dat mannen en vrouwen andere opvattingen hebben. Er is ook veel desinformatie, vooral online. Mensen worden opgejut met valse voorlichting. Wat moet je als je hoort dat op scholen vierjarigen tijdens de Week van de Lentekriebels leren hoe je moet pijpen? Het zou raar zijn als je dan níét gaat bellen.”

“Je kunt het moeilijk onderzoeken, maar het blijft natuurlijk ook opvallend dat de opkomst van de manosfeer en het conservatisme zo gelijk opgaan, met name onder jongens. Het verband is er, maar er is in de samenleving over de hele linie een beweging naar rechts. Als jouw ouders negatief praten over seksuele voorlichting op school, neem je die denkbeelden over. We weten van jongeren dat ze hun ideeën niet alleen online opdoen, maar ook kijken naar wat er thuis gebeurt, wat er in de familie gebeurt en wat hun leeftijdsgenoten doen. Dan blijkt het opeens cool om er conservatieve ideeën op na te houden.”

En lekker om je mee af te zetten.

“Dat speelt zeker mee. Het mag niet en dus doe je het. Zoals jongeren die een piemel op tafel tekenen. Of een hakenkruis. Dat betekent ook niet meteen dat zo’n jongere antisemitisch is of een fascist.”

Is er in Nederland ooit echte acceptatie geweest van homoseksualiteit?

“Dat denk ik niet. In onderzoeken gaven de meeste mensen aan dat ze homoseksualiteit prima vinden, totdat de vraag gesteld werd wat ze van twee zoenende mannen op straat vonden. Wat je nu alleen ziet, is dat het acceptabeler is om openlijk je afkeer uit te spreken over homoseksualiteit.”

Ben je bang dat het van kwaad tot erger gaat?

“Het zijn golfbewegingen. Tenminste: als je over langere perioden kijkt.”

Doen we er dan te hysterisch over?

“Nee. Het gaat eerst nog een tijdje heel erg worden. Op dit moment regent het, maar de storm komt er nog aan. Vooruitgangsdenken hoort bij de moderniteit waarin we leven. Maar de geschiedenis is geen lineaire lijn, waarin alles steeds beter wordt.”

Is het dan een kwestie van uitzitten?

“En van het stutten van de dijken. Ik heb me lang een roepende in de woestijn gevoeld, maar ik zie dat mensen elkaar weer opzoeken en activistischer worden. Het voelt goed om daarmee bezig te zijn. Kijk: ik laat mezelf niet zo snel intimideren, ik ben groot en heb een grote mond. Ik kan wel wat hebben, maar dat geldt niet voor iedereen. Er is weer meer besef dat we tegenwicht moeten bieden en de verbinding aan moeten gaan met de mensen die anders denken.”

https://archive.vn/7QHJt

Geïnspireerd door een kaartje wat ik een finance Reddit voorbij zag komen, wat is het benodigde inkomen om voor een gezin makkelijk/comfortabel rond te kunnen komen?

Comfortabel = 65/15/20-budget: 65% van het netto-inkomen voor noodzakelijke lasten, 15% vrij besteedbaar, 20% sparen. Uitgangspunt: koopwoning tegen de gemiddelde provinciale koopsom 2025 (CBS/Kadaster), annuïteitenhypotheek 3,83% (10 jr vast, NHG), belastingtarieven 2026, twee verdieners (60/40-verdeling). Bedragen: bruto gezinsinkomen per jaar, afgerond op €1.000.

Twintig jaar na het opzetten van de Week van de Lentekriebels verdedigde Elsbeth Reitzema voor de rechter haar levenswerk tegen desinformatie en bedreigingen. Het vonnis over de radicaal-rechtse lastercampagne liet aan duidelijkheid niets te wensen over: ‘Dit waren gewoon leugens.’

Toen Elsbeth Reitzema twintig jaar geleden als jonge psycholoog de Week van de Lentekriebels bedacht, had ze niet kunnen bevroeden dat ze ooit in de rechtbank zou staan om haar levenswerk te verdedigen.

Dat ze langs een haag van media zou moeten en dat een van de bekendste complotdenkers van Nederland haar in het voorbijgaan zou uitmaken voor ‘pedo’. Dat ze na de zitting naar buiten geëscorteerd zou moeten worden door de politie.

‘Die dag in de rechtbank was heel heftig’, zegt ze drie maanden later, terugblikkend.

Maar het was ook het moment waarop na twee spannende jaren het tij keerde voor Rutgers, kennis- en expertisecentrum voor seksuele gezondheid. ‘We hoopten dat we een punt konden zetten achter deze periode. Dat de media en de samenleving nu eindelijk weer het juiste beeld zouden hebben.’

Reitzema (49) is expert educatie en opvoedondersteuning bij Rutgers en al sinds het begin betrokken bij de Week van de Lentekriebels. Daarin krijgen kinderen les over hun lichaam, weerbaarheid en relaties. Meer dan 35 procent van de basisscholen doet mee.

Voor het expertisecentrum was het altijd de leukste periode van het jaar. ‘Er is een feestelijke opening, scholen worden versierd met ballonnen en vlaggetjes, kinderen dragen knipperende hartjes’, zegt Reitzema.

Elke editie kwamen er wel een paar telefoontjes van bezorgde ouders binnen. Die wilden weten wat kinderen nu precies leren tijdens zo’n week. Reitzema beantwoordde de vragen vaak zelf. ‘Het waren er zo weinig. We vinden het ook belangrijk om in gesprek te blijven, juist wanneer opvoeders oprechte vragen of zorgen hebben.’

Dat veranderde in maart 2023, toen de themaweek plotseling een mikpunt werd van radicaal- en conservatief-rechts. Politieke partijen, organisaties, influencers en opiniemakers maakten ouders wijs dat hun kinderen op de basisschool ‘geseksualiseerd worden’. Dat kinderen van 4, 5 of 6 jaar oud wordt geleerd hoe ze seksuele handelingen moeten verrichten.

‘We begrepen dat ouders daarvan schrokken’, zegt Reitzema. ‘Als ik te horen zou krijgen dat mijn jonge kinderen uitgelegd krijgen hoe ze moeten pijpen, zou ik daar óók vragen over stellen. Maar dit waren gewoon leugens.’

Toch was dat het beeld waartegen de medewerkers van Rutgers zich de afgelopen jaren moesten verdedigen. Terwijl hun telefoons en inboxen explodeerden met bedreigingen, legden ze onvermoeibaar uit dat het lesprogramma wetenschappelijk onderbouwd is en leeftijdsgebonden. In de onderbouw gaan de lessen over relaties, familie en vriendschap, in de bovenbouw komt daar informatie bij over het veranderende lichaam in de puberteit. Kinderen worden juist weerbaarder als ze weten hoe hun lijf werkt en leren hoe ze hun grenzen moeten aangeven, benadrukten ze steeds weer. Beklijfde het? Mwah.

Opvallend aan de dynamiek was dat de desinformatie zich vanaf de extremistische flanken snel naar het midden verspreidde. Zo kon het gebeuren dat in talkshows en programma’s als RTL Boulevard ook ineens de vraag klonk of seksuele voorlichting niet ‘te ver’ ging. En dat niet alleen partijen als Forum voor Democratie en Denk de strijd aangingen met Rutgers, maar dat zelfs het kabinet-Schoof in het coalitieakkoord opnam dat relationele en seksuele vorming ‘neutraal’ moest zijn.

In het debat over het regeerprogramma legde BBB-leider Caroline van der Plas uit wat de coalitiepartijen daar volgens haar mee bedoelden: ‘Al die gekkigheid die over kinderen wordt uitgestort als ze 5 of 6 jaar oud zijn’, zei ze. ‘Dat ze leren hoe ze bepaalde seksuele handelingen moeten verrichten aan de onderkant van het lichaam van een andere persoon – laat ik het zo zeggen. Dat is toch niet normaal?’

Bij Rutgers bekeken ze de beelden van het debat met open mond. ‘We waren geschokt dat er in de Tweede Kamer weer desinformatie verspreid werd.’

Een belangrijke bron van de desinformatie was Civitas Christiana, de kleine ultrakatholieke en radicaal-rechtse organisatie die al langer met folders en petities ageert tegen Rutgers. De stichting uit Veenendaal jubelde op de eigen site dat haar verzet de formatietafel had bereikt. Toen Civitas dit voorjaar het zogenoemde Zwartboek Lentekriebels uitbracht, en daarin suggereerde dat er een pedofiele agenda achter de themaweek schuilgaat, was de maat vol voor Reitzema en haar collega’s: Rutgers stapte naar de rechter.

Het heeft geen zin om te reageren op Civitas, zei u vorig jaar nog in een interview. Waarom besloot Rutgers toch een kort geding aan te spannen?
‘Eerder wilden we er inderdaad geen ruchtbaarheid aan geven. Anders zouden we deze kleine organisatie alleen maar groter maken. Mijn handen jeukten wel. We moeten toch tegen die leugens en laster in gaan, dacht ik.

‘Bij de publicatie van het Zwartboek besloten we terug te slaan. Vooral voor de scholen. Die hebben het er zwaar mee. Ze zijn wettelijk verplicht aandacht te besteden aan seksualiteit en seksuele diversiteit, ze doen gewoon hun werk. Deze succesvolle lastercampagne heeft het ze moeilijker gemaakt. Er zijn ouders die docenten hebben bedreigd, die hun kinderen thuishouden. De meeste ouders zien gelukkig wel het belang van deze lessen, slechts 2 procent is tegen verplichte relationele en seksuele vorming. Ook voor hen wilden we de strijd aangaan, laten zien dat het echt niet klopt.’

Hoe heeft u de rechtszaak beleefd?
‘We waren goed voorbereid en wisten dat we een sterke zaak hadden. Maar toen we aankwamen bij de rechtbank, bleken er ook veel mensen te zijn die het niet goed met ons voor hadden. Max van den Berg bijvoorbeeld, de man die ooit met een brandende fakkel bij Sigrid Kaag voor de deur stond. Hij riep ‘pedo’s!’ naar ons en eenmaal in de rechtszaal ook nog andere dingen – ik weet niet meer wat precies. De rechter snoerde hem de mond, maar verder werd er weinig gedaan, hij hoefde ook niet weg.

‘Ik voelde me onveilig. Na afloop stond hij ons ook weer op te wachten. ‘Waarom maakt hij jullie uit voor pedo’s?’, vroeg de politieagent die ons begeleidde in de lift. O nee, dacht ik, moet ik me hier nu weer gaan verdedigen?’

Drie weken later volgde de uitspraak van de rechter. ‘Dat was een van de spannendste dagen van mijn carrière’, zegt Reitzema. ‘We hebben hier staan juichen met de collega’s, en gehuild.’

In het vonnis veegt de rechter de vloer aan met Civitas. De radicaal-rechtse katholieken hebben Rutgers ongefundeerd beschuldigd van een pedofiele agenda en de lesstof verdraaid en uit zijn verband getrokken. Het Zwartboek mag daarom niet langer verspreid worden. Ook moet Civitas alle onrechtmatige uitingen verwijderen en rectificeren, on- en offline. De organisatie, die eerder al 75 duizend euro aan donaties ophaalde voor de rechtszaak, is in hoger beroep gegaan.

U hoopte dat met de gang naar de rechter een punt achter deze periode gezet zou worden. Is dat gebeurd?
‘Grotendeels wel. We hoeven niet meer zelf te bewijzen dat de teksten van Civitas vol met leugens en laster zitten; de rechter heeft dat ook bevestigd. De media hebben in 2023 een grote rol gespeeld in de verspreiding van de desinformatie, vooral door die niet tegen te spreken. Maar het nieuws over de uitspraak van de rechter is goed geduid. Meer mensen weten nu ook wat Civitas voor organisatie is: een club waar je niet mee geassocieerd wilt worden.

‘Natuurlijk zijn we er nog niet. Deze krachten gaan niet weg, er is wereldwijd een campagne om seksuele en relationele voorlichting in een kwaad daglicht te stellen. Nederland is altijd een voorloper geweest op dit gebied, het eerste lespakket is al begin jaren negentig ontwikkeld. Daardoor dachten we misschien: dit overkomt ons niet in Nederland. De snelheid waarmee deze tegencampagne een succes werd, laat zien dat het gedachtegoed ook hier voet aan de grond heeft gekregen. Daarmee is ons werk voor altijd veranderd.’

Op wat voor manier?
‘We zijn ons nu veel bewuster van die wereldwijde ontwikkeling en werken samen met andere organisaties om beter voorbereid te zijn op weerstand.

‘Mijn werk is ook echt anders geworden. Eerst dacht ik altijd alleen maar vanuit de inhoud. Die moest goed zijn. Dat is natuurlijk nog steeds zo, maar nu moet ik ook nadenken over hoe ik het opschrijf en naar buiten toe uitleg. We zijn erg op onze woorden gaan letten, omdat bepaalde dingen verkeerd geïnterpreteerd kunnen worden.

‘In 2023 werden we compleet overvallen, we wisten ook niet waar het zou eindigen. Daarna hebben we alles op alles gezet om iedereen zo goed mogelijk te informeren: ouders, Kamerleden, de media. Er is dus veel meer werk bijgekomen, terwijl de inhoud hetzelfde is.’

Bent u zelf ook veranderd door de afgelopen jaren?
‘Door de bedreigingen en onlinehaat heb ik me in 2023 ook echt onprettig gevoeld op straat. Tijdens de Week van de Lentekriebels was ik veel op televisie geweest. Op zaterdag liep ik over de markt en dacht: shit, al die mensen kunnen ook zomaar denken dat het niet oké is wat ik doe.

‘Ik heb altijd veel liefde en passie voor mijn vak gehad, en wilde dat ook delen. Maar ik merk dat ik voorzichtiger ben geworden, minder onbevangen. Bij mensen die ik nog niet ken, tast ik eerst af hoe ze erin staan. Op een straatfeest vertelde ik een buurman wat voor werk ik deed. Die zei meteen: ‘Dat vind ik allemaal onzin.’ Dat mag, maar ik merk wel dat ik dan afstand neem.

‘Tegelijkertijd is mijn werk ook interessanter geworden, urgenter. Ik heb gekozen voor dit vak omdat ik ergens voor sta. Ik vind het belangrijk dat alle kinderen in Nederland deze lessen krijgen. Dat ze gezond en veilig opgroeien. Dat ze weerbaar worden, leren om hun grenzen en wensen aan te geven en die van anderen te respecteren. Nu heb ik nog meer het gevoel dat we op de barricades staan. Nederland moet het progressieve land blijven waar dit soort lessen gegeven worden. We mogen dit niet door onze vingers laten glippen.’

https://archive.vn/pjMX8

Door aldoor maar te zeggen dat vrouwen meer kinderen moeten krijgen, worden ook ideeën over abortus en de traditionele rol van vrouwen normaler in het politieke debat. Een gevaarlijke ontwikkeling, stelt Maren Laterveer.

Ineens is het een populair onderwerp: het dalende geboortecijfer in Nederland. Volgens het CBS kregen vrouwen in 2025 gemiddeld nog 1,42 kind kregen, waar dat in 2014 nog 1,71 was. Media doken na de nieuwste cijfers dit jaar erop om de daling te duiden: waarom krijgen vrouwen minder baby’s ? Is ons voortbestaan in het geding? Moet de overheid ingrijpen – en hoe dan? Een veelgeciteerde expert in de berichtgeving is demograaf Jan Latten, die spreekt van ‘code oranje’ en pleit voor een minister van Gezin om maatschappelijke barrières weg te nemen die vooral vrouwen in de weg zouden staan om kinderen te krijgen.

Steeds als media erover berichten, moet ik denken aan The Handmaid’s Tale, de dystopische boekenreeks en televisieserie waarin vruchtbare vrouwen dienen als slavinnen van de staat Gilead. Ik weet het, de serie wordt vaker aangehaald om te waarschuwen voor de conservatieve koers die de westerse wereld dreigt te nemen. De gelijkenissen zijn dan ook griezelig groot. Vooral in de flashbacks in de serie naar het vrije Amerika voor Gilead, toen alles nog normaal was, herkenbaar, een moderne, democratische samenleving zoals wij die nu ook hebben.

Zo is er een scène waarin dienstmaagd Ofhoward (‘Van Howard’) terugblikt op de tijd dat ze nog Janine heette, en ongewenst zwanger werd. Ze gaat naar een abortuskliniek, maar wordt teruggestuurd om er nog eens goed over na te denken. Weet ze wel wat de risico’s zijn na een abortus: onvruchtbaarheid, infecties, kanker, spijt? Wil ze echt een „baby” laten weghalen nu het geboortecijfer in het land zo laag is?

Natuurlijk zijn we in Nederland nog niet zover dat abortusklinieken verkapte pro-lifeorganisaties zijn die vrouwen ontmoedigen zwangerschappen af te breken. Maar als we niet oppassen, zijn we daar wel naartoe onderweg. Want zodra het geboortecijfer op de politieke agenda staat, is de baarmoeder publiek bezit en begint het geknaag aan reproductierechten. Zeker wanneer rechts-populisten het thema kapen voor hun omvolkingstheorie.

Staatscommissie

Het begint altijd onschuldig. In dit geval met een commissie die door het kabinet werd aangesteld om de gevolgen van vergrijzing en migratie te onderzoeken. Deze Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 presenteerde begin 2024 haar rapport met bevindingen en aanbevelingen, waarna de Tweede Kamer hierover debatteerde. Tot zover niets raars: de vergrijzing stelt ons voor een economisch probleem, want als er te weinig werkende werkenden zijn om de pensioenen en zorgkosten van de ouderen te bekostigen, dan komt de verzorgingsstaat in gevaar. Idem voor migratie: als er meer mensen binnenkomen dan we kunnen huisvesten in een samenleving die al een huizencrisis heeft, dan leidt dat tot veel verongelijkte burgers. Logisch dat de politiek wil ingrijpen.

Maar dan komt het. In haar rapport stelt de staatscommissie vast dat het geboortecijfer daalt. Net als het CBS beschrijft ze dit neutraal: ze presenteert het puur als een demografisch gegeven, en concludeert dat dit vanwege de vergrijzing maatschappelijke druk meebrengt waar de overheid mee moet omgaan. De commissie stelt zelfs expliciet dat een dalend geboortecijfer niet direct alarmerend is en dat het forceren van een hoger geboortecijfer een onrealistische en ineffectieve strategie is. Het kabinet zou zich volgens de commissie beter kunnen richten op brede randvoorwaarden als betaalbare huisvesting, baanzekerheid en goede, toegankelijke kinderopvang.

Vervolgens ging de politiek met het rapport aan de haal en veranderde de neutrale statistiek in een normatief en ideologisch debat dat zo in een flashback van The Handmaid’s Tale past.

In de Kamerdebatten die volgden, verschoof de focus op de arbeidsmarkt en woningcrisis algauw naar het opkrikken van het geboortecijfer. De SGP pleitte voor een actief gezinsbeleid, met een focus op het gezin als hoeksteen van de samenleving. De partij stelde onder andere voor om stellen gratis relatietherapie te bieden en gemeentelijke relatieloketten in te stellen om het aantal scheidingen omlaag te brengen. NSC pleitte voor demografisch beleid, en stelde dat het dalende geboortecijfer fors omhoog moet. De PVV greep het dalende geboortecijfer aan als argument tegen migratie en stelt dat dit geen oplossing is voor de natuurlijke bevolkingskrimp. FVD ging nog een stap verder en stelde dat Nederland ‘afrikaniseert’ en dat ‘we’ een minderheid in eigen land dreigen te worden als Nederlandse vrouwen niet rap meer kinderen krijgen.

Overton-venster

Door de verschuiving van het debat richting de vraag of en hoe vrouwen meer kinderen zouden kunnen en moeten krijgen, worden thema’s genormaliseerd die voorheen onbespreekbaar waren. Het is een beproefd recept, dat in politieke kringen ook wel bekendstaat als het verschuiven van het overton-venster: het spectrum van ideeën dat door het publiek als acceptabel wordt beschouwd. Met name rechts-populistische partijen kennen het mechanisme door en door, het is precies de tactiek die ze ook gebruiken om termen als ‘islamisering’ en ‘omvolking’ te normaliseren. Door de aandacht in de politiek te verleggen naar een issue en dat te framen als een ‘crisis’ waar collega-politici en media iets mee moeten, hebben we het erover. En hoe vaker we het ergens over hebben, hoe normaler het wordt om het ter discussie te stellen.

Zo proberen conservatieve partijen te tornen aan het abortusrecht. Forum noemt abortus ‘een tragedie’ en heeft al verschillende moties ingediend om de toegestane termijn te verlagen van 24 naar 16 weken. Bondgenoot is de SGP, die verschillende moties indiende om een onderzoeksplicht in te stellen naar redenen van vrouwen om hun zwangerschap af te breken. Die moties werden verworpen, maar in oktober kreeg het rechts-populistische en conservatieve deel van de oppositie wel een motie door de Kamer dat Nederland zich actief zal verzetten tegen het opnemen van abortus als mensenrecht in Europese verdragen. Overton-missie geslaagd.

Subsidies intrekken

Ook de moderne seksuele moraal ligt onder vuur. Volgens de SGP is de seksuele revolutie doorgeslagen en hoort seks binnen het huwelijk plaats te vinden met voortplanting als doel. De partij dient, vaak gesteund door FVD en PVV, stelselmatig moties in om subsidies in te trekken voor progressieve centra als Rutgers (het onafhankelijke expertisecentrum seksualiteit) en om lesprogramma’s als de Week van de Lentekriebels te weren uit het basisonderwijs.

Deze thema’s zijn in de Kamer afzonderlijke dossiers, maar conservatieven en rechts-populisten laten er geen misverstand over bestaan dat ze voor hen samenhangen met het dalende geboortecijfer. Dit uiten ze niet alleen via moties, maar nadrukkelijk ook daarbuiten: via campagnes, YouTubekanalen, petities, media en hun eigen websites. Zo lanceerde de SGP eind vorig jaar de ‘Dus abortus?’-campagne, met onder meer billboards langs de snelweg: „Vinden we het als samenleving echt oké dat mensen zo vaak voor abortus kiezen?”, citeert de partijwebsite lijsttrekker Chris Stoffer.

Op zijn X-account post PVV-leider Geert Wilders met grote regelmaat berichten over dat kinderen moeten worden beschermd tegen „woke-propaganda” en „seksuele indoctrinatie” op basisscholen. FVD gaat wederom een stap verder en voert de cultuurstrijd via essays, filmpjes en het online programma Forum Inside. Terwijl Rutgers waarschuwt voor de desinformatie die op sociale media wordt verspreid over anticonceptie en abortus, bouwt Forum via deze kanalen een hele campagne rondom de weerlegde claim dat vrouwen vaak spijt zouden hebben van abortus. En op de eigen Renaissanceschool, die afgelopen augustus op kosten van de overheid opende, werkt de FVD met aparte leertrajecten voor jongens en meisjes – om „biologische verschillen te erkennen” en „het oude Europa” terug te brengen. Lees: om traditionele rolpatronen te herstellen.

Dit laatste, waarschuwt Neil Datta van het European Parliamentary Forum for Sexual & Reproductive Rights in Brussel, is de werkelijke agenda van rechts-populistische en conservatieve partijen: we moeten terug naar de jaren vijftig, toen mannen nog kostwinners waren en vrouwen moeders, seks voor het huwelijk taboe was en het klassieke gezin de maatschappelijke definitie van succes. De Frans-Britse onderzoeker bestudeert al ruim twee decennia de opmars van rechts-populistische en conservatieve partijen in Europa, en beschreef in verschillende rapporten hoe er een hecht en geolied internationaal netwerk is van oerconservatieve actoren die erop uit zijn de verworven rechten voor vrouwen terug te draaien. In zijn laatste rapport The Next Wave (2025) beschrijft hij precies wat we nu ook in Nederland zien gebeuren: de anti-genderbeweging is serieus verankerd in de politiek en kaapt het dalende geboortecijfer om van de baarmoeder weer een beleidsobject te maken. Daarna is het nog maar een paar stappen naar een verbod op abortus en anticonceptie, en naar de morele plicht voor vrouwen om in het landsbelang te baren.

Europees voorbeeld

Wie denkt dat het zo’n vaart niet zal lopen, hoeft maar te kijken naar landen waar de rechts-conservatieve beweging al wat langer voet aan de grond heeft. Zoals Polen. Daar oordeelde het gerechtshof in 2020 dat abortus ook in geval van ernstige en onomkeerbare afwijkingen aan de foetus in strijd is met de grondwet, waarmee het abortusverbod er nu vrijwel volledig is. Premier Tusk beloofde bij zijn aantreden in december 2023 dat hij het abortusrecht weer zou versoepelen, maar dat is tot op heden niet gelukt, omdat de christelijke partij in zijn eigen coalitie tegen is.

In Hongarije moet een vrouw die een abortus wil sinds september 2022 eerst geconfronteerd worden met „een duidelijk teken van de vitale functies” van de foetus (lees: de hartslag) voordat ze mag beslissen. En in Italië heeft Giorgia Meloni’s partij Fratelli d’Italia ervoor gezorgd dat anti-abortusorganisaties toegang hebben tot de consultori: de door de staat gefinancierde gezinsplanningsklinieken waar vrouwen eerst een certificaat moeten halen voordat ze een abortus mogen krijgen, waarna de bedenktijd van zeven dagen ingaat. De wet staat nu toe dat precies op dat moment de anti-abortusorganisaties toegang tot de kliniek hebben.

In Nederland zijn we nog niet zover. Het kabinet is voorstander van het abortusrecht en wordt er in de Miljoenennota al gesproken over demografie, dan is dit louter in de context van vergrijzing. Maar dat betekent niet dat we ons geen zorgen moeten maken – althans niet als vrouwelijke zelfbeschikking ons lief is. Zoals Neil Datta beschrijft, kunnen ook kleine conservatieve en rechtse partijen aanzienlijke invloed hebben op de politiek: ze beloven akkoord te gaan met ongerelateerde kabinetsplannen wanneer hun eisen worden ingewilligd. Die eisen zijn niet meteen zo groot als een verbod op abortus. Het begint met een registratieplicht, een kortere termijn, een langere bedenktijd. Er komt niet een „Big Bang-moment”, volgens Datta, waarna we wakker worden in een land waarin alles ineens anders is. Het gaat geleidelijk, met kleine verschuivingen.

We moeten andere vragen gaan stellen. Niet: hoe zorgen we ervoor dat Nederland meer kinderen krijgt? Of: waarom kiezen vrouwen voor abortus? Maar: wie begint de discussie over het geboortecijfer, en waarom? Welke partijen zijn de afzender van moties rondom abortus en anticonceptie, wat is hun agenda? En: willen we in een wereld leven waarin het economische voortbestaan van een natie afhangt van de vraag of individuele vrouwen kinderen willen krijgen? Want de aanloop mag dan geleidelijk gaan, maar de geschiedenis – en het dystopische beeld in The Handmaid’s Tale – leert dat als we eenmaal in een institutionele genderhiërarchie zitten, we er niet zomaar uit komen.

https://archive.vn/m8cEN